Pionowa praca, która składa się z trzech różnych przedstawień. U góry znajduje się niebieska grafika, na której umieszczono w sposób chaotyczny, białe hasła lub frazy w języku angielskim, np. groundspeed radar, millimeterwavescanner, czy intelligent sensor. Wzdłuż jej prawej krawędzi, w środkowej części widnieje napis sensory orders wykonany za pomocą cienkich, ciemnogranatowych, pionowych linii. Stanowi ona tym samym ⅔ całej pracy. Po nią znajduje się pozioma grafika, która przypomina dyptyk utrzymany w różnych odcieniach szarości. Na zdjęciu znajdującym się po lewej stronie uchwycono liczne stado, prawdopodobnie nietoperzy, w czasie nocnego lotu. Po prawej stronie natomiast jest fotografia ukazująca z góry dwie trąby powietrzne lub tornada. Sugeruje to cykloniczny ruch powietrza w ich wnętrzach i powstałe z tego powodu spirale. Obraz tła

Sensory Orders to wystawa prezentująca trzydzieści dwie prace z całego świata, które stanowią artystyczne i naukowe odpowiedzi na nurtujące nas obecnie pytanie, a mianowicie: Jak odczuwamy i rozumiemy w czasach skrajnej niestabilności, zamętu i niepewności?

Złożona wyłącznie z elektronicznie przedstawionych tekstów, nieruchomych i ruchomych obrazów oraz dźwięków, wystawa prezentowana w fizycznej przestrzeni wystawienniczej w Gdańsku, a jednocześnie online, analizuje jak trzy różne „porządki” – symboliczna sfera języka i kultury, technologiczny świat maszyn i organiczna domena ludzkich ciał i przyrodniczych bytów, takich jak wirusy, rośliny, zwierzęta oraz fizyczno-chemiczna materia samej ziemi – pozostają we współzależnym splocie, wzajemnie odczuwając się, wpływając i zasadniczo oddziałując na siebie.

Pozioma, podłużna praca, która swoim wyglądem przypomina kolorowy tryptyk. Zielono-czarne przedstawienie znajdujące się po jego lewej stronie nasuwa skojarzenia z fragmentem grafiki przedstawiającej przekrój wnętrza ziemi lub formy biologicznej, np. budowę komórki. Po prawej stronie natomiast znajduje się czerwono-czarny wizerunek mężczyzny ubranego w długą szatę i niosącego laskę, który znajduje się na skraju Ziemi a wszechświata. Klęka i przesuwa głowę, ramiona i prawą rękę przez usiane gwiazdami niebo posuwając się ku innej rzeczywistości. W środkowej kwaterze znajduje się rysunek utrzymany w różnych odcieniach niebieskiego, który przedstawia szkic maszyny przypominającej prasę drukarską. Pozioma, podłużna praca, która swoim wyglądem przypomina kolorowy tryptyk. Zielono-czarne przedstawienie znajdujące się po jego lewej stronie nasuwa skojarzenia z fragmentem grafiki przedstawiającej przekrój wnętrza ziemi lub formy biologicznej, np. budowę komórki. Po prawej stronie natomiast znajduje się czerwono-czarny wizerunek mężczyzny ubranego w długą szatę i niosącego laskę, który znajduje się na skraju Ziemi a wszechświata. Klęka i przesuwa głowę, ramiona i prawą rękę przez usiane gwiazdami niebo posuwając się ku innej rzeczywistości. W środkowej kwaterze znajduje się rysunek utrzymany w różnych odcieniach niebieskiego, który przedstawia szkic maszyny przypominającej prasę drukarską.

Termin “porządek”, zaczerpnięty z nauk ekonomicznych i politycznych, odnosi się do sposobów organizowania i strukturyzowania ideologii czy wzorców myślenia. Friedrich Hayek, ekonomista i filozof polityki, stwierdza, że porządki te nie są świadomie wypracowywane – że „nikt ich nie tworzy, kształtują się one same z siebie”. W wyniku pandemii wraz z jej polityczno-ekonomicznymi konsekwencjami, które zbiegły się z trwającym kryzysem ekologicznym oraz społeczno-kulturowym wybuchem długo już kipiącej systemowej niesprawiedliwości i nierówności, owa samoorganizacja i wyłanianie się ludzkich, maszynowych i naturalnych porządków tym bardziej się uwyraźniły, niosąc radykalne skutki dla wszystkich form życia na naszej planecie.

Pozioma grafika, na której ukazano w sposób schematyczny triadę sposobów odczuwania: organicseansing, machinicsensing i symbolicsensing. Poprzez wzajemne połączenie powstał trójkąt, w którego wnętrzu i na ramionach umiejscowiono rysunki wykonane ołówkiem m.in. dłoni, ludzkiej gałki ocznej, czy ośmiornicy.

W naszej nowej, wirusowej epoce ludzkie zmysły niewątpliwie przechodzą przekształcenia – osoby zarażone nowym koronawirusem tracą smak i zapach, relacje przestrzenne człowieka zmienia wymuszony dystans społeczny, zaś fizyczne obcowanie z innymi ludźmi przeobraziło się w całotygodniowy i całodobowy kontakt z płaskim ekranem na Zoomie, Netflixie czy TikToku. Ale zaistniała sytuacja oddziałuje także na inne sfery życia i to często w przedziwny i tajemniczy sposób. Prognozowanie pogody zostało zaburzone, gdyż zabrakło samolotów uzbrojonych w czujniki, które każdego dnia dostarczały ogromu danych pomiarowych – wilgoci, ciśnienia atmosferycznego i temperatury. Ograniczenie generowanego przez ludzi „antropogenicznego” hałasu i wibracji umożliwiło wrażliwym urządzeniom pomiarowym, których naukowcy używają do wykrywania trzęsień ziemi, dokładniej odnotowywać drobne poruszenia ziemi. Po ulicach miast swobodnie chodzą kozy i małpy, ptaki głośniej śpiewają, a ryby powracają do zwykle zatłoczonych kanałów Wenecji. Nawet atmosfera Ziemi jest inaczej odczuwana: na przykład w powietrzu chińskich miast odnotowano gwałtowny spadek substancji trujących, takich jak dwutlenek azotu (NO2), oraz pyłów o średnicy cząsteczek poniżej 2.5 μm (PM 2.5).

Pozioma, podłużna praca, która swoim wyglądem przypomina dyptyk utrzymany w różnych odcieniach szarości. Na zdjęciu znajdującym się po lewej stronie uchwycono liczne stado, prawdopodobnie nietoperzy, w czasie nocnego lotu. Po prawej stronie natomiast jest fotografia ukazująca z góry dwie trąby powietrzne lub tornada. Sugeruje to cykloniczny ruch powietrza w ich wnętrzach i powstałe z tego powodu spirale.

Wspomniane obecne i przyszłe kryzysy kierują naszą uwagę na dwie kwestie. Po pierwsze, nie sposób już uznawać tych różnych porządków za rozdzielne. Nieżyjąca już amerykańska biolożka Lynn Margulis nazywała symbiozą „wspólne życie organizmów różnych gatunków we wzajemnym fizycznym kontakcie.” Jak ukazują prace i wypowiedzi ujęte w „Sensory Orders”, symbioza opisywana przez Margulis, żyje i ma się dobrze – spójrzmy choćby na działanie czujników mierzących nie tylko cząsteczki i drgania, ale także nasze zbiorowe systemy gospodarcze i społeczne; nowe formy ludzkiej świadomości zmysłowej bardziej przypominające cechy zwierzęce; czy też wyostrzanie ludzkich zmysłów przez maszyny. Po drugie, doświadczamy obecnie głębszego kryzysu rozumienia. Nie chodzi tylko o to, że trudno jest pojąć świat, który wydaje się nieustannie balansować na krawędzi zmiany. Chodzi również o ograniczoną zdolność ludzkich zmysłów do wchodzenia w relacje ze zmysłowymi innymi – czy to ze zwierzętami, roślinami, maszynami, czy po prostu innymi ludźmi.

Pozioma, podłużna praca, która swoim wyglądem przypomina tryptyk utrzymany w różnych odcieniach szarości. Przedstawienie znajdujące się po jego lewej stronie nasuwa skojarzenie z fragmentem obrazu spod mikroskopu przedstawiający cztery formy biologiczne, prawdopodobnie komórki. Po prawej stronie natomiast jest zdjęcie tłumu ludzi z transparentami w czasie demonstracji, którzy mają zakryte usta i nosy za pomocą maseczek chirurgicznych lub materiałowych. W środkowej kwaterze znajduje się fotografia, która przedstawia podziemny pasaż z wyznaczonymi ścieżkami dla pieszych z narzuconymi kierunkami poruszania się. Pozioma, podłużna praca, która swoim wyglądem przypomina tryptyk utrzymany w różnych odcieniach szarości. Przedstawienie znajdujące się po jego lewej stronie nasuwa skojarzenie z fragmentem obrazu spod mikroskopu przedstawiający cztery formy biologiczne, prawdopodobnie komórki. Po prawej stronie natomiast jest zdjęcie tłumu ludzi z transparentami w czasie demonstracji, którzy mają zakryte usta i nosy za pomocą maseczek chirurgicznych lub materiałowych. W środkowej kwaterze znajduje się fotografia, która przedstawia podziemny pasaż z wyznaczonymi ścieżkami dla pieszych z narzuconymi kierunkami poruszania się.

Prace i wypowiedzi w ramach wystawy Sensory Orders przedstawiają namysł nad owymi wyłaniającymi się porządkami sił ludzkich, technicznych i biologicznych, przekraczając przy tym granice państw, dziedzin i kultur. Ich autorami są pochodzący z piętnastu różnych krajów (w tym np. z USA, Kanady, Niemiec, Pakistanu, kraju Kamilaroi na ziemiach zwanych Australią, Indii, Japonii, Francji, Włoch, Chin i Austrii) artyści wizualni i performatywni, antropologowie, projektanci, socjologowie, architekci, historycy nauki, kompozytorzy, fizycy i inni badacze. Teksty, obrazy, dźwięki i filmy wideo składające się na wystawę mierzą się z różnymi trybami rozumienia w świecie, który wydaje się nieustannie balansować na krawędzi zmiany, bezładu i niepewności. Niektóre projekty skupiają się na osobistym przeżyciu zmysłowej izolacji podczas lockdownu i kwarantanny (John Alderman, David Howes i Tereza Stehlikova), inne natomiast przyglądają się nowym formom ludzko-maszynowej wrażliwości powstającym w wyniku rozwoju technologii (TeZ, Saadia Mirza, Oron Catts i Ionat Zurr, In the Air/C+ arquitectas) oraz wyłaniającej się świadomości nowych chemicznych czy biologicznych uwarunkowań (Nadia Lichtig, Susanna Hertrich i Shintaro Miyazaki). Jeszcze inne projekty koncentrują się na zmysłowych wstrząsach, na które coraz powszechniej jesteśmy narażeni w codziennym życiu w wyniku polityki sztucznych granic (Nitin Shroff), kolonialnego dziedzictwa okupacji (r e a, Jennifer Biddle) czy postępującego procesu „otheringu” świata natury (Wioleta Kaminska).

Jak stara się wykazać cała gama głosów zaprezentowanych na wystawie, różne porządki zmysłowości – ludzkiej, zwierzęcej, roślinnej, maszynowej i ziemskiej – nie są od siebie tak odległe, jak mogłoby się nam wydawać.

Kuratorzy: Erik Adigard (FR) i Chris Salter (US)
Projekt wystawy: Erik Adigard, M-A-D
Koordynatorki: Agata Janikowska i Joanna Adamiak
Uczestnicy: John Alderman (US), Michael Bell i Eunjeong Seong (US), Jennifer Biddle (AU), Oron Catts i Ionat Zurr (AU), Ben Cerveny (US), Yangyifan Dong (CN), Christoph Engemann (DE), Orit Halpern (US), Kurt Hentschlager (AT/US), Susanna Hertrich (DE) i Shintaro Miyazaki (JP/CH/DE), Sarah Hluchan (US), David Howes (CA) i Tereza Stehlikova (CZ/UK), Takashi Ikegami i Norihiro Marujama (JP), In The Air/C+ (SP), Wioleta Kaminska (PL), Nadia Lichtig (DE/CZ/FR), Yutaka Makino (JP), Saadia Mirza (PK), R E A (AU), Philippe Rahm (CH), Valerio Sannicandro (IT/FR), Nitin Shroff (IN/SEY/UK/FR), Tez (IT/NL), John Thackara (UK/FR), Jesus Torres (SP/FR), Ignacio Valero (CL/US), Nina Wakeford (UK)

REKOMENDOWANE ŹRÓDŁA DO DALSZEJ LEKTURY:

Chari, Anita. A Political Economy of the Senses: Neoliberalism, Reification, Critique. Nowy Jork: Columbia University Press, 2015.

Crary, Jonathan. Techniques of the Observer: On vision and modernity in the nineteenth century. Cambridge, MA: MIT Press, 1992.

Guattari, Félix. Chaosmosis: An Ethico-Aesthetic Paradigm, przeł. Paul Bains. Bloomington: Indiana University Press, 1995.

Hayek, Friedrich August. The Sensory Order: An Inquiry into the Foundations of Theoretical Psychology. Chicago: University of Chicago Press, 1952.

Hayek, Friedrich August. “Kinds of Order in Society.” Institute for Human Studies, 1975.

Hofstadter, Richard. The Paranoid Style in American Politics. Nowy Jork: Vintage, 2012.
(zob. Styl paranoiczny w polityce amerykańskiej, przeł. Paweł Cieślarek, w: Struktura teorii spiskowych. Antologia, pod red. Franciszka Czecha. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos, 2014, s. 21-52)

Margulis, Lynn. Symbiotic Planet: A New Look at Evolution. Nowy Jork: Basic Books, 2008. (wyd. pol. Symbiotyczna planeta, przeł. Marcin Ryszkiewicz. Warszawa: Wydawnictwo CIS, 2000)

Mbembe, Achille. Necropolitics, przeł. Steve Corcoran. Durham: Duke University Press, 2019.
(wyd. pol. Polityka wrogości. Nekropolityka, przeł. Urszula Kropiwieci Katarzyna Bojarska. Kraków: Wydawnictwo Karakter, 2018)

Mirowski, Philip, Dieter Plehwei Quinn Slobodian, red. Nine Lives of Neoliberalism. Nowy Jork: Verso Books, 2020.